Tờ The Verge cho hay từng là những luật sư danh tiếng, tiến sĩ lịch sử hay chuyên gia marketing với mức lương nghìn USD, giờ đây một bộ phận không nhỏ tri thức tinh hoa đang rơi vào vòng xoáy của nền kinh tế gig (lao động tự do) đầy bất ổn.
Công việc mới của họ là dạy AI cách tư duy, viết lách và phân tích để rồi một ngày không xa, chính những cỗ máy này sẽ trực tiếp "cướp" đi chén cơm của chính mình.
Cỗ máy nghiền nát chuyên gia
Katya, một cựu phóng viên tự do và chuyên gia content marketing, từng nghĩ rằng tấm bằng cao học sẽ là tấm khiên bảo vệ cô trước làn sóng tự động hóa. Nhưng thực tế tàn khốc hơn nhiều. Sau khi nhận ra ChatGPT đã "nuốt chửng" phần lớn khối lượng công việc marketing trên thị trường, cô buộc phải chấp nhận một đề nghị việc làm kỳ lạ: Trở thành người huấn luyện dữ liệu cho chính những mô hình ngôn ngữ đã khiến cô thất nghiệp.
“Công việc của tôi mất đi vì ChatGPT, và tôi lại được mời đào tạo mô hình này để thực hiện phiên bản tệ hại nhất của công việc đó”, Katya chán nản nói.
Hành trình của cô bắt đầu bằng việc phỏng vấn với Melvin, một trí tuệ nhân tạo có giọng nói nam giới đầy truyền cảm. Tại Mercor, một nền tảng thu mua dữ liệu đào tạo AI, những người như Katya được thuê để viết ra các "câu trả lời mẫu lý tưởng" (golden outputs) hoặc tạo ra các "tình huống gây khó" (stumpers) nhằm thử thách giới hạn của chatbot.
Nghịch lý nằm ở chỗ, họ càng làm tốt, AI càng thông minh. Và khi AI càng thông minh, giá trị của sức lao động con người trong những ngành nghề đó càng tiệm cận về con số không. Như một chuyên gia trong ngành đã cay đắng nhận xét: "Chúng tôi đang được phát một chiếc xẻng và yêu cầu tự đào huyệt chôn chính sự nghiệp của mình".
Nền kinh tế đào tạo AI không chỉ dừng lại ở việc dán nhãn hình ảnh đơn thuần như một thập kỷ trước.
Trước đây, các hệ thống học máy (Machine learning) học bằng cách tìm kiếm các mô thức trong một lượng dữ liệu khổng lồ, nhưng trước tiên dữ liệu đó phải được con người phân loại, dán nhãn và sản xuất.
ChatGPT có được sự thông thạo đáng kinh ngạc từ hàng nghìn người do các công ty như Scale AI và Surge AI thuê để viết các ví dụ về những gì một chatbot trợ lý hữu ích sẽ nói và xếp hạng các câu trả lời tốt nhất của nó.
Thế nhưng từ hơn một năm trước, những lo ngại bắt đầu nảy sinh trong ngành về việc tiến bộ công nghệ đang chững lại. Các mô hình đào tạo dựa trên kiểu chấm điểm này đã tạo ra những chatbot nghe có vẻ rất thông minh nhưng vẫn quá thiếu tin cậy để có thể hữu ích.
Vậy là từ đây, các doanh nghiệp săn lùng chuyên gia để đào tạo AI đang ngày càng thông minh hơn.
Ngày nay, các ông lớn như OpenAI hay Anthropic sẵn sàng chi hàng tỷ USD để mua "chất xám" tinh túy nhất. Mercor, công ty được định giá 10 tỷ USD và được sáng lập bởi ba thanh niên chỉ mới 19 tuổi, là minh chứng cho sự bùng nổ của thị trường này.
Theo dữ liệu từ các nền tảng hàng đầu, quy mô của lực lượng "thợ dạy" này là vô cùng khủng khiếp. Scale AI tuyên bố sở hữu mạng lưới hơn 700.000 chuyên gia có bằng Thạc sĩ, Tiến sĩ. Mercor cho biết có khoảng 30.000 chuyên gia làm việc trên nền tảng của họ mỗi tuần, trong khi Surge AI quảng cáo về hệ thống cộng tác viên luật sư tranh tụng tại Tối cao Pháp viện, các lãnh đạo tại McKinsey và các nghệ sĩ có đĩa bạch kim.
Các công ty này đang thuê những người có kinh nghiệm trong lĩnh vực luật, tài chính và lập trình, tất cả các lĩnh vực mà AI đang xâm nhập nhanh chóng. Thậm chí những hãng này sẵn sàng thuê người để tạo dữ liệu cho hầu như bất kỳ công việc nào bạn có thể tưởng tượng.
Các tin tuyển dụng tìm kiếm đầu bếp, chuyên gia tư vấn quản lý, nhà khoa học bảo tồn động vật hoang dã, chuyên gia lưu trữ, thám tử tư, trung sĩ cảnh sát, phóng viên, giáo viên và nhân viên quầy cho thuê.
Một quảng cáo việc làm gần đây tìm kiếm các chuyên gia về "sự hài hước của thanh thiếu niên Bắc Mỹ đầu đến giữa thời kỳ niên thiếu", những người có khả năng "giải thích sự hài hước bằng ngôn ngữ rõ ràng, logic, bao gồm cả các tham chiếu đến tiếng lóng, xu hướng và chuẩn mực xã hội của Bắc Mỹ".
Đây là cuộc thu hoạch trí tuệ con người quy mô lớn nhất trong lịch sử nhân loại, chuyển hóa kinh nghiệm tích lũy hàng thập kỷ thành các dòng code khô khốc.
Trớ trêu thay, các công ty này lại gặp thời trong việc tuyển dụng những người có trình độ học vấn cao do tình trạng thiếu việc làm đang ngày càng tăng. Ngoại trừ cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 và đại dịch, tỷ lệ tuyển dụng đang ở mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ.
Tháng 8 vừa qua, nền tảng tìm kiếm việc làm cho người mới bắt đầu sự nghiệp Handshake nhận thấy rằng số lượng tin tuyển dụng trên trang web đã giảm hơn 16% so với năm trước và các tin đăng nhận được nhiều hơn 26% hồ sơ ứng tuyển.
Môi trường khắc nghiệt
Đằng sau vỏ bọc công nghệ hào nhoáng là một môi trường làm việc khắc nghiệt không kém gì các công xưởng thời kỳ cách mạng công nghiệp. Các nền tảng như Mercor sử dụng phần mềm giám sát Insightful để theo dõi từng giây hoạt động của nhân viên. Chỉ cần vài phút không gõ phím, hệ thống sẽ ngay lập tức đặt câu hỏi về hiệu suất.
Đáng nói hơn, tính chất bấp bênh của công việc này khiến nhiều chuyên gia rơi vào trạng thái tâm lý khủng hoảng. Các dự án có thể bị dừng đột ngột không báo trước. Lương có thể bị cắt giảm từ 21 USD xuống còn 16 USD mỗi giờ chỉ sau một đêm bằng cách đổi tên dự án.
Những người lao động trí thức, vốn quen với môi trường văn phòng chuyên nghiệp, giờ đây phải tranh giành từng "task" việc như những piranha đói mồi ngay khi có thông báo trên Slack, bất kể đó là lúc 6 giờ sáng hay nửa đêm Chủ nhật.
Lindsay, một nhà thiết kế đồ họa ngoài 50 tuổi, chia sẻ rằng cô phải nuốt nỗi căm thù để làm việc cho Meta thông qua Mercor vì 85% thu nhập nghề nghiệp của cô đã bốc hơi do AI tạo hình ảnh.
Sự bảo mật cực đoan cũng là một rào cản lớn: Người lao động bị cấm tiết lộ khách hàng, cấm thảo luận chi tiết công việc, khiến họ không thể tích lũy kinh nghiệm hay xây dựng uy tín để tìm kiếm những cơ hội bền vững hơn.
Sự căng thẳng giữa dự báo về một hệ thống trí tuệ tổng quát (AGI) có thể thay thế lao động trí óc và số tiền khổng lồ mà các phòng thí nghiệm AI đang chi ra để tự động hóa từng nhiệm vụ nhỏ lẻ đang tạo ra một tương lai bất định.
Làn sóng đầu tiên bị ảnh hưởng là các kỹ sư phần mềm, thiết kế đồ họa và người viết nội dung. Họ đang ở trong một tình thế siêu thực: Cạnh tranh khốc liệt để có được những công việc ngắn hạn, vụn vặt, mô phỏng lại chính sự nghiệp mà họ từng hy vọng sẽ theo đuổi cả đời.
Khi dữ liệu con người dần cạn kiệt và AI bắt đầu học từ dữ liệu do chính nó tạo ra (dẫn đến hiện tượng "sụp đổ mô hình"), nhu cầu về những chuyên gia thực thụ để kiểm chứng sự thật sẽ vẫn tồn tại.
Tuy nhiên, nếu không có những quy định về quyền lao động và sự minh bạch trong nền kinh tế gig này, tầng lớp tri thức sẽ mãi chỉ là những "viên pin" cung cấp năng lượng cho cỗ máy thuật toán, để rồi bị vứt bỏ ngay khi nguồn năng lượng đó không còn giá trị thặng dư.
*Nguồn: The Verge, Fortune
